{"id":111,"date":"2020-08-26T15:52:14","date_gmt":"2020-08-26T15:52:14","guid":{"rendered":"https:\/\/marcepany.pl\/wp\/?page_id=111"},"modified":"2020-11-24T20:01:05","modified_gmt":"2020-11-24T20:01:05","slug":"warzywa","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/marcepany.pl\/?page_id=111","title":{"rendered":"Warzywa"},"content":{"rendered":"\n

Ludzko\u015b\u0107 od zarania swych dziej\u00f3w w znacznej mierze opiera\u0142a wy\u017cywienie na tym, co potrafi\u0142a zebra\u0107. By\u0142y to oczywi\u015bcie owoce, ale wa\u017cn\u0105 rol\u0119 spe\u0142nia\u0142y r\u00f3wnie\u017c r\u00f3\u017cnego rodzaju bulwy, korzenie b\u0105d\u017a li\u015bcie, cz\u0119sto po prostu okre\u015blane \u201ezio\u0142ami\u201d (wszystko, co wyrasta nad ziemi\u0105) b\u0105d\u017a \u201ekorzonkami\u201d (wszystko, co ro\u015bnie pod ziemi\u0105).<\/p>\n\n\n\n

Ludzie pierwotni wykopywali jadalne k\u0142\u0105cza i bulwy, wi\u0119c mo\u017cna uzna\u0107, \u017ce ju\u017c w\u00f3wczas warzywa stanowi\u0142y istotny element diety cz\u0142owieka, jednak\u017ce dopiero czasy historyczne przynosz\u0105 prawdziwe informacje o spo\u017cywaniu bobu, ciecierzycy czy soczewicy. Kt\u00f3\u017c nie zna przypowie\u015bci o Jakubie i Ezawie, czyli o pierwor\u00f3dztwie sprzedanym za misk\u0119 soczewicy!<\/p>\n\n\n\n

Nazw\u0105 warzywa powszechnie okre\u015bla si\u0119 ro\u015bliny stanowi\u0105ce w ca\u0142o\u015bci b\u0105d\u017a cz\u0119\u015bciowo pokarm cz\u0142owieka. Mog\u0105 by\u0107 to zar\u00f3wno ro\u015bliny jednoroczne, dwuletnie b\u0105d\u017a wieloletnie (byliny). Niegdy\u015b skrupulatnie rozr\u00f3\u017cniano jarzyny oraz warzywa. Jarzyny by\u0142y to ro\u015bliny wysiewane wiosn\u0105, jednoroczne i spo\u017cywane na surowo. Aleksander Br\u00fcckner w swym \u201eS\u0142owniku etymologicznym j\u0119zyka polskiego\u201d wymienia np.: \u201ejarka,<\/em> marchew siana przed \u015bw. Janem\u201d, podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce niemal we wszystkich j\u0119zykach s\u0142owia\u0144skich jare odnosi si\u0119 g\u0142\u00f3wnie do zb\u00f3\u017c, natomiast w j\u0119zyku polskim jarzyna sta\u0142a si\u0119 poj\u0119ciem szerszym. Z kolei warzywa to ro\u015bliny potrzebuj\u0105ce obr\u00f3bki cieplnej w celu spo\u017cycia. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie s\u0142owa te uznawane s\u0105 za synonimy. Nikogo te\u017c ju\u017c nie dziwi, \u017ce do ro\u015blin jarych zaliczane s\u0105 ziemniaki. Fakt \u2013 s\u0105 one sadzone wiosn\u0105, zjadane praktycznie w tym samym roku, ale nie s\u0105 spo\u017cywane na surowo!<\/span><\/p>\n\n\n\n

Z nazw zmieniaj\u0105cych swe znaczenie mo\u017cna w kontek\u015bcie jadalnych ro\u015blin przywo\u0142a\u0107 \u0142aci\u0144ski wyraz \u201elegumen\u201d oznaczaj\u0105cy jadalne ziarna schowane w str\u0105kach. \u0141aci\u0144ski wyraz da\u0142 pocz\u0105tek francuskiemu \u201el\u00e9gumes\u201d, z kolei w j\u0119zyku polskim wyst\u0119puje \u201elegumina\u201d, czyli s\u0142odki, m\u0105czny deser \u2013 niegdy\u015b podawany jedynie na zako\u0144czenie posi\u0142ku, obecnie zjadany r\u00f3wnie\u017c jako g\u0142\u00f3wne danie (np. nale\u015bniki, knedle, pierogi leniwe).<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

\"\"Soczewica<\/h2>\n\n\n\n

Soczewica jest jedn\u0105 z najstarszych i najbardziej cenionych ro\u015blin str\u0105czkowych Starego \u015awiata. Udomowiona \u2013 podobnie jak pszenica i j\u0119czmie\u0144 \u2013 na obszarze Bliskiego Wschodu, tzw. \u017byznego P\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyca, ok. 10000 lat p.n.e., wraz z pocz\u0105tkiem neolitycznego rolnictwa. Wraz z rozwojem rolnictwa uprawa soczewicy ekspandowa\u0142a w basenie Morza \u015ar\u00f3dziemnego. Obecnie jest uprawiana przede wszystkim w obszarach ciep\u0142ych (Etiopia, Syria, Turcja), a prawdziwym potentatem w produkcji soczewicy pozostaj\u0105 Indie.<\/p>\n\n\n\n

Soczewica by\u0142a r\u00f3wnie\u017c popularna na sto\u0142ach staro\u017cytnych Grek\u00f3w i Rzymian. Ci ostatni preferowali soczewic\u0119 w diecie legionist\u00f3w. Na przyk\u0142ad stacjonuj\u0105cy w Brytanii legioni\u015bci z dala od tradycyjnych ziem \u015br\u00f3dziemnomorskich \u017c\u0105dali wina do picia, soczewicy do jedzenia, orzech\u00f3w w\u0142oskich, fig i oliwek do przegryzania. Warzywo dostarcza\u0142o te\u017c kalorii biedocie. Z kolei Apicjusz, kucharz rzymski czas\u00f3w Augusta i Tyberiusza, w swym dziele O sztuce kulinarnej ksi\u0105g dziesi\u0119\u0107<\/em> podaje przepis na potraw\u0119 z soczewicy oraz ma\u0142\u017c doprawian\u0105 miodem i octem (lenticulata).<\/p>\n\n\n\n

Historia Ezawa i miski soczewicy zosta\u0142a ju\u017c wspomniany, ale warto doda\u0107, \u017ce poza Bibli\u0105 r\u00f3wnie\u017c Koran wspomina soczewic\u0119 w kontek\u015bcie staro\u017cytnych Izraelit\u00f3w \u2013 mieli oni prosi\u0107 o to warzywo, kiedy manna i przepi\u00f3rki sta\u0142y si\u0119 zbyt powszednie.<\/p>\n\n\n\n

Naturalnie przypowie\u015bci te jedynie potwierdzaj\u0105 znaczenie soczewicy w staro\u017cytno\u015bci. W Egipcie by\u0142a ona jedn\u0105 z najpopularniejszych potraw. Z biegiem czasu kraj nad Nilem sta\u0142 si\u0119 te\u017c g\u0142\u00f3wnym eksporterem warzywa. O popularno\u015bci soczewicy zadecydowa\u0142 fakt, \u017ce by\u0142o to po\u017cywienie tanie, wi\u0119c dost\u0119pne dla ubo\u017cszych warstw ludno\u015bci. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce resztki gotowanej soczewicy znaleziono w Tebach, w grobowcach XII dynastii (III tysi\u0105clecie p.n.e.).<\/p>\n\n\n\n

W \u015bredniowieczu soczewica pozostawa\u0142a popularnym sk\u0142adnikiem g\u0142\u00f3wnie dla posi\u0142k\u00f3w warstw ni\u017cszych. W czasach nowo\u017cytnych straci\u0142a na popularno\u015bci. Obecnie nie jest podstaw\u0105 po\u017cywienia, aczkolwiek mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 jej powr\u00f3t na sto\u0142y.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Cebula<\/h2>\n\n\n\n

Cebula jest jedn\u0105 z najstarszych, udomowionych ro\u015blin, znanych na ca\u0142ym \u015bwiecie. Ojczyzna dzikiego przodka cebuli to prawdopodobnie Azja Centralna, jakkolwiek nie znamy obecnie pierwotnej formy tego warzywa.<\/p>\n\n\n\n

Cebula hodowana by\u0142a ju\u017c w staro\u017cytnym Sumerze oraz w Egipcie, czyli towarzyszy ludzkim cywilizacjom niemal od zawsze. Wiemy, \u017ce stanowi\u0142a jeden z g\u0142\u00f3wnych sk\u0142adnik\u00f3w diety budowniczych s\u0142ynnych piramid. Grecki historyk Herodot podaje, \u017ce g\u0142\u00f3wnym posi\u0142kiem biednych Egipcjan by\u0142 chleb, cebula oraz piwo, a szczeg\u00f3ln\u0105 ciekawostk\u0119 przytacza przy opisie wznoszenia piramid: \u201eZaznaczone te\u017c jest w egipskim pi\u015bmie na piramidzie, ile wy\u0142o\u017cono na rzodkiew, cebul\u0119 i czosnek dla robotnik\u00f3w. I jak sobie dobrze przypominam to, co mi powiedzia\u0142 t\u0142umacz, kt\u00f3ry odczytywa\u0142 napis, suma ta wynosi\u0142a tysi\u0105c sze\u015b\u0107set talent\u00f3w srebra\u201d (t\u0142. S. Hammer). Jak skrupulatnie wyliczyli wsp\u00f3\u0142cze\u015bni uczeni, sam koszt tych trzech warzyw wyni\u00f3s\u0142by miliony dolar\u00f3w, a bior\u0105c pod uwag\u0119 kurs srebra w Polsce to kwota si\u0119ga\u0142aby 130 mln z\u0142otych. Jako ciekawostk\u0119 mo\u017cna doda\u0107, \u017ce dla mieszka\u0144c\u00f3w ziem nad Nilem cebula by\u0142a r\u00f3wnie\u017c symbolem koncentrycznego wszech\u015bwiata, st\u0105d wyst\u0119powanie warzywa na tamtejszych rysunkach.<\/p>\n\n\n\n

Cebula by\u0142a r\u00f3wnie\u017c wa\u017cnym elementem diety innych nacji staro\u017cytnego Bliskiego Wschodu, w tym Hebrajczyk\u00f3w, kt\u00f3rzy w\u0119druj\u0105c z Egiptu do Ziemi Obiecanej t\u0119sknili za ni\u0105. Uciekinierzy biadali w\u00f3wczas: \u201ePrzypominamy sobie ryby, kt\u00f3re\u015bmy jadali w Egipcie za darmo, i og\u00f3rki, dynie i pory, i cebul\u0119, i czosnek\u2026\u201d (Ksi\u0119ga Liczb, 11.5). Na tabliczkach ze staro\u017cytnego Babilonu, z ok. 1600 r. p.n.e., zawieraj\u0105cych niemal czterdzie\u015bci przepis\u00f3w kulinarnych cebula jest jednym z g\u0142\u00f3wnych sk\u0142adnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Nie straci\u0142a na swej popularno\u015bci r\u00f3wnie\u017c w klasycznych cywilizacjach Grecji oraz Rzymu. Homer w Iliadzie opisuje jak branka Nestora, Hekamede podaje na st\u00f3\u0142 \u201ecebul\u0119 w spi\u017cowej miseczce \u2013 gor\u0105c\u0105 potraw\u0119 dobr\u0105 przy piciu, mi\u00f3d \u017c\u00f3\u0142ty i kasz\u0119 ze \u015bwi\u0119tego j\u0119czmienia\u201d (t\u0142. K. Je\u017cewska). Rzymianie wprost uwielbiali cebul\u0119, stosuj\u0105c j\u0105 do wielu potraw. Za przysmak uchodzi\u0142a np. marynowana, kt\u00f3rej produkcji przepis przekaza\u0142 Kolumella (Lucius Inius Moderatus Columella<\/em>), autor dzie\u0142 po\u015bwi\u0119conych rolnictwu. W Wiecznym Mie\u015bcie handlarze cebul\u0105 (ceparii<\/em>) zajmowali nawet uprzywilejowane miejsce na rynku, a za szczeg\u00f3lnie cenn\u0105 odmian\u0119 uchodzi\u0142a cebula przywo\u017cona z teren\u00f3w Galii, czyli dzisiejszej Francji.<\/p>\n\n\n\n

\u015aredniowiecze r\u00f3wnie\u017c niewiele zmieni\u0142o. Cebula nadal by\u0142a ozdob\u0105 ogrod\u00f3w, zw\u0142aszcza klasztornych, a tak\u017ce by\u0142a cennym uzupe\u0142nieniem potraw ludzi ubogich, bogatych oraz najpot\u0119\u017cniejszych w\u0142adc\u00f3w, jak Karol Wielki b\u0105d\u017a W\u0142adys\u0142aw Jagie\u0142\u0142o. Warto nadmieni\u0107, \u017ce w rachunkach pierwszego Jagiellona na tronie polskim wydatki za zakup cebuli stanowi\u0105 sta\u0142\u0105 rubryk\u0119. Wa\u017cna rola cebuli w diecie najbogatszych nie powinna dziwi\u0107. W \u015bredniowieczu bowiem skrupulatnie przestrzegano post\u00f3w, a dobrze przyrz\u0105dzona cebula urozmaica\u0142 postne menu. \u00d3wczesne przepisy podaj\u0105 np., jak na bazie cebuli przygotowa\u0107 wywar, kt\u00f3ry mo\u017ce zast\u0105pi\u0107 bulion.<\/p>\n\n\n\n

Popularno\u015b\u0107 cebuli nie dziwi r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce by\u0142a ona uwa\u017cana za warzywo zdrowia, a tak\u017ce przyczyniaj\u0105ce si\u0119 do d\u0142ugowieczno\u015bci. Wiemy r\u00f3wnie\u017c, \u017ce jest to ro\u015blina o znacznych walorach leczniczych. Jeszcze nie tak dawno sok z cebuli by\u0142 jednym z najskuteczniejszych \u015brodk\u00f3w w celu leczenia lekkiego nie\u017cytu g\u00f3rnych dr\u00f3g oddechowych oraz grypy. Cebula jest r\u00f3wnie\u017c zalecana w przypadku innych schorze\u0144 (np. obni\u017ca poziom cukru we krwi), jest tak\u017ce wykorzystywana w przemy\u015ble kosmetycznym. Obecnie uprawia si\u0119 wiele odmian cebuli na ca\u0142ym \u015bwiecie, najwi\u0119cej \u2013 rzecz jasna \u2013 w Chinach oraz w Indiach.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Rzepa<\/h2>\n\n\n\n

Rzepa prawdopodobnie pochodzi z p\u00f3\u0142nocnej Europy, gdzie uprawiano j\u0105 ju\u017c oko\u0142o 2000 roku p.n.e. Uwa\u017ca si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce rzepa i pokrewne gatunki mog\u0142y by\u0107 udomawiane kilkukrotnie w dziejach cz\u0142owieka w basenie Morza \u015ar\u00f3dziemnego oraz w Azji.<\/p>\n\n\n\n

By\u0142a ona wa\u017cnym sk\u0142adnikiem po\u017cywienia staro\u017cytnych, zw\u0142aszcza Rzymian, chocia\u017c nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce ju\u017c w\u00f3wczas uwa\u017cano j\u0105 za straw\u0119 godn\u0105 biedniejszych, chocia\u017c Pliniusz zachwala\u0142, \u017ce rzepa przewy\u017csza ka\u017cd\u0105 inn\u0105 ro\u015blin\u0119. S\u0142ynny rzymski autor dzie\u0142a O sztuce kulinarnej ksi\u0105g dziesi\u0119\u0107<\/em> Apicjusz wspomina o podawaniu na st\u00f3\u0142 gotowanej rzepy. Ze wzgl\u0119du na swoja twardo\u015b\u0107 uchodzi\u0142a bowiem za warzywo niezdatne do spo\u017cywania na surowo. Warto tak\u017ce podkre\u015bli\u0107, \u017ce w staro\u017cytno\u015bci starano si\u0119 zabarwi\u0107 rzep\u0119 na konkretny kolor przed podaniem jej na st\u00f3\u0142. Popularno\u015b\u0107 warzywo utrzyma\u0142o w \u015bredniowieczu, zw\u0142aszcza w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci Europy, a\u017c do czas\u00f3w zwyci\u0119stwa ziemniak\u00f3w. Ch\u0142opi i rzemie\u015blnicy jadali rzep\u0119 gotowan\u0105 lub przetwarzan\u0105 jak kiszona kapusta. W tej postaci mog\u0142a by\u0107 przechowywana przez d\u0142ugie miesi\u0105ce zdatna do spo\u017cycia.<\/p>\n\n\n\n

W kulturze i tradycji polskiej jest znana Rzepicha, \u017cona Piasta Ko\u0142odzieja, protoplasty rodu panuj\u0105cego w Polsce do XIV wieku. Imi\u0119 jej to zdrobnia\u0142a forma wyrazu rzepa, \u015bwiadcz\u0105ce o popularno\u015bci warzywa na ziemiach polskich. Znaczenie rzepy po\u015bwiadcza r\u00f3wnie\u017c jej obecno\u015b\u0107 w literaturze, w s\u0142ynnej rosyjskiej, ludowej bajce oraz w nie mniej s\u0142ynnym wierszu Juliana Tuwima zatytu\u0142owany Rzepka<\/em>, kt\u00f3r\u0105 dziadek chcia\u0142 schrupa\u0107 z kawa\u0142kiem chlebka<\/em>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ludzko\u015b\u0107 od zarania swych dziej\u00f3w w znacznej mierze opiera\u0142a wy\u017cywienie na tym, co potrafi\u0142a zebra\u0107. By\u0142y to oczywi\u015bcie owoce, ale wa\u017cn\u0105 rol\u0119 spe\u0142nia\u0142y r\u00f3wnie\u017c r\u00f3\u017cnego rodzaju bulwy, korzenie b\u0105d\u017a li\u015bcie, cz\u0119sto po prostu okre\u015blane \u201ezio\u0142ami\u201d (wszystko, co wyrasta nad ziemi\u0105) b\u0105d\u017a \u201ekorzonkami\u201d (wszystko, co ro\u015bnie pod ziemi\u0105). Ludzie pierwotni wykopywali jadalne k\u0142\u0105cza i bulwy, wi\u0119c ….  Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"class_list":["post-111","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/marcepany.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/111","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/marcepany.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/marcepany.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marcepany.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marcepany.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=111"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/marcepany.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/111\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":501,"href":"https:\/\/marcepany.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/111\/revisions\/501"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/marcepany.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=111"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}