{"id":415,"date":"2020-10-30T20:28:24","date_gmt":"2020-10-30T20:28:24","guid":{"rendered":"https:\/\/marcepany.pl\/?page_id=415"},"modified":"2020-10-30T20:37:52","modified_gmt":"2020-10-30T20:37:52","slug":"szesnaste-stulecie-zloty-wiek-rzeczypospolitej-zloty-wiek-piotrkowa","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/marcepany.pl\/?page_id=415","title":{"rendered":"Szesnaste stulecie: Z\u0142oty wiek Rzeczypospolitej, z\u0142oty wiek Piotrkowa"},"content":{"rendered":"\n

Z\u0142oty wiek I: \u201eZ\u0142oty\u201d \u2013 to znaczy jaki?<\/strong>
Patrz\u0105c na dzieje ojczyste, cz\u0119sto postrzegane jako ci\u0105g katastrof, niesprawiedliwo\u015bci dziejowych i wojen, trudno uwierzy\u0107, \u017ce by\u0142 czas, kt\u00f3ry mo\u017cemy nazwa\u0107 wiekiem z\u0142otym, czyli okresem powszechnego spokoju, pokoju, bezpiecze\u0144stwa i dobrobytu \u2013 Polski mlekiem i miodem p\u0142yn\u0105cej. By\u0142 to r\u00f3wnie\u017c najlepszy okres w dziejach miasta Piotrkowa.<\/p>\n\n\n\n

O szesnastym stuleciu jako najlepszych stu latach w dziejach Rzeczpospolitej zacz\u0119li m\u00f3wi\u0107 (i pisa\u0107) Polacy, kt\u00f3rym przysz\u0142o \u017cy\u0107 w wieku \u017celaza, czyli w osiemnastym stuleciu, kiedy wojny, bezho\u0142owie i anarchia oraz kryzys gospodarczy doprowadzi\u0142 do g\u0142\u0119bokiego kryzysu, a ostatecznie upadku pa\u0144stwa. Ten nieco wyidealizowany obraz szesnastego stulecia kultywowa\u0142y kolejne pokolenia \u017cyj\u0105ce ju\u017c pod zaborami. By\u0142 on na pewno potrzebny, by podtrzyma\u0107 poczucie wsp\u00f3lnoty narodowej. Wspominano zatem ogromne, bogate i bezpieczne pa\u0144stwo, zasiedlone przez r\u00f3\u017cne narody i religie, wszystkie \u017cyj\u0105ce w dodatku w zgodzie.<\/p>\n\n\n\n

Z\u0142oty wiek II: Kr\u00f3l<\/strong><\/a>
Przez ca\u0142y z\u0142oty wiek pa\u0144stwem polsko-litewskim rz\u0105dzili Jagiellonowie \u2013 synowie Kazimierza Jagiello\u0144czyka: Jan Olbracht (1492-1501), a w Wielkim Ksi\u0119stwie Litewskim \u2013 Aleksander Jagiello\u0144czyk (1492-1506), kt\u00f3ry zarazem przez kilka lat by\u0142 kr\u00f3lem polskim (1501-1506), Zygmunt I (1506-1548) oraz wnuk Kazimierza: Zygmunt August (1548-1572). Jego \u015bmier\u0107 w 1572 r. nie tylko ko\u0144czy czasy Jagiellon\u00f3w, ale r\u00f3wnie\u017c oznacza symboliczny pocz\u0105tek srebrnego stulecia w dziejach Rzeczypospolitej.<\/p>\n\n\n\n

Rz\u0105dy Jagiellon\u00f3w opiera\u0142y si\u0119 przede wszystkim na powszechnym uznaniu niezbywalnego prawa potomk\u00f3w W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y do w\u0142adzy nad pa\u0144stwem polsko-litewskim. Na Litwie tron wielkoksi\u0105\u017c\u0119cy pozostawa\u0142 dziedziczn\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 potomk\u00f3w Giedymina i mogli oni nim dysponowa\u0107 praktycznie bez pytania kogokolwiek o zdanie. Inaczej rzecz si\u0119 mia\u0142a w Kr\u00f3lestwie Polskim. Tu tron od czas\u00f3w W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y pozostawa\u0142 wszak elekcyjny.<\/p>\n\n\n\n

Piotrk\u00f3w odgrywa\u0142 bardzo wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w procesie wyboru nowego w\u0142adcy. To w\u0142a\u015bnie w tym mie\u015bcie dokonano formalnej elekcji na kr\u00f3la polskiego kolejnych polskich w\u0142adc\u00f3w pocz\u0105wszy od Jana Olbrachta na Zygmuncie Augu\u015bcie sko\u0144czywszy. Mia\u0142o to miejsce na piotrkowskim zamku.<\/p>\n\n\n\n

Pierwsza rezydencja, kt\u00f3ra nie przetrwa\u0142a do naszych czas\u00f3w, pozostaje zagadk\u0105. Nie wiemy, kiedy zosta\u0142a wzniesiona ani te\u017c nie znamy jej lokalizacji. Jedynie z fragment\u00f3w \u017ar\u00f3de\u0142 wiemy, \u017ce piotrkowski zamek by\u0142 budowl\u0105 o konstrukcji mieszanej, kamienno-drewnianej. Now\u0105 siedzib\u0119, by\u0107 mo\u017ce w miejscu starej, na pocz\u0105tku XVI stulecia wzni\u00f3s\u0142 Zygmunt I Stary. Pa\u0142ac zygmuntowski by\u0142 \u015bwiadkiem ostatniej kr\u00f3lewskiej elekcji w Piotrkowie (w 1530 r.), kiedy to kr\u00f3lem obwo\u0142ano zaledwie dziesi\u0119cioletniego Zygmunta Augusta, syna Zygmunta I. Elekcja ta by\u0142a niezwyk\u0142a ze wzgl\u0119du na to, \u017ce nowego kr\u00f3la obwo\u0142ano za \u017cycia poprzednika (\u0142ac. vivente rege).<\/p>\n\n\n\n

Cz\u0142onkowie rady kr\u00f3lewskiej (p\u00f3\u017aniejszego senatu) zbierali si\u0119 na uroczystym posiedzeniu, podczas kt\u00f3rego dokonywali formalnego wyboru kr\u00f3la. Fakt ten og\u0142aszano publicznie, przez okno zamku, pod kt\u00f3rym zbiera\u0142a si\u0119 szlachta i mieszka\u0144cy miasta. To oni potwierdzali wyb\u00f3r, trzykrotnie odpowiadaj\u0105c na pytanie \u201eCzy\u015bcie temu radzi?\u201d \u2013 g\u0142o\u015bnym \u201eRadzim!\u201d. Taki przebieg elekcji dobitnie podkre\u015bla\u0142, \u017ce to stan szlachecki, a przede wszystkim jego mo\u017cnow\u0142adcza elita, jest dysponentem korony, a co za tym idzie pa\u0144stwa. Jednak\u017ce, mimo teoretycznie swobody elektor\u00f3w co do wyboru osoby przysz\u0142ego kr\u00f3la, praktycznie wynik ka\u017cdej z piotrkowskich elekcji by\u0142 z g\u00f3ry przes\u0105dzony \u2013 kr\u00f3lem m\u00f3g\u0142 by\u0107 wybrany jedynie potomek W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y. Elekcj\u0119 ko\u0144czy\u0142o przej\u015bcie elektor\u00f3w do piotrkowskiej fary i uroczyste dzi\u0119kczynne od\u015bpiewanie hymnu \u201eTe Deum\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Z\u0142oty wiek III: Stany i parlament<\/strong>
Spo\u0142ecze\u0144stwo pa\u0144stwa Jagiellon\u00f3w, podobnie jak w ca\u0142ej szesnastowiecznej Europie, by\u0142o podzielone w stany. By\u0142y to grupy spo\u0142eczne, cz\u0119sto wewn\u0119trznie bardzo zr\u00f3\u017cnicowane pod wzgl\u0119dem zamo\u017cno\u015bci, lecz posiadaj\u0105ce w\u0142asne prawa. W zasadzie przynale\u017cno\u015b\u0107 do stanu by\u0142a dziedziczna (oczywi\u015bcie z wyj\u0105tkiem duchowie\u0144stwa). Mimo to ruch pomi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi stanami (cho\u0107 sukcesywnie ograniczany) by\u0142 nadal mo\u017cliwy. Pozwala\u0142o to np. spauperyzowanemu szlachcicowi spa\u015b\u0107 do ch\u0142opstwa, a bogatemu kmieciowi (cz\u0119sto dzi\u0119ki ma\u0142\u017ce\u0144stwu ze szlachciank\u0105) wej\u015b\u0107 do stanu rycerskiego.<\/p>\n\n\n\n

W Polsce ch\u0142opi stanowili oko\u0142o 80% spo\u0142ecze\u0144stwa. Byli wi\u0119c stanem najliczniejszym, lecz ca\u0142kowicie pozbawionym wp\u0142ywu na sprawy pa\u0144stwowe i praktycznie ubezw\u0142asnowolnionym. Powoli przywileje szlacheckie przywi\u0105zywa\u0142y ch\u0142op\u00f3w do ziemi, obracaj\u0105c wolnych dotychczas kmieci w ch\u0142op\u00f3w pa\u0144szczy\u017anianych. W z\u0142otym wieku jednak wie\u015b si\u0119 bogaci dzi\u0119ki koniunkturze gospodarczej i zapotrzebowaniu na zbo\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

Stanem pierwszym i najwa\u017cniejszym by\u0142o rycerstwo (szlachta), kt\u00f3rego nadrz\u0119dna pozycja w \u017cyciu spo\u0142ecznym, politycznym i gospodarczym pa\u0144stwa wznosi\u0142a si\u0119 na przywilejach otrzymywanych przez w\u0142adc\u00f3w, pocz\u0105wszy od przywileju koszyckiego (1374 r.) Ludwika Andegawe\u0144skiego. To one, cz\u0119sto wymuszane na kr\u00f3lach przez szlacht\u0119 bezczelnym szanta\u017cem, gwarantowa\u0142y, \u017ce nic bez jej wiedzy i zgody sta\u0107 si\u0119 w Polsce nie mo\u017ce. Dzi\u0119ki nim szlachta, czyli zaledwie ok. 7% ludno\u015bci kraju, podporz\u0105dkowa\u0142a sobie i swoim partykularnym interesom ca\u0142e pa\u0144stwo. Wok\u00f3\u0142 z\u0142otej wolno\u015bci wyros\u0142a ca\u0142a ideologia szlachecka, g\u0142osz\u0105ca, \u017ce ustr\u00f3j ten jest najlepszym na \u015bwiecie, a jego jakakolwiek zmiana jest niemo\u017cliwa.<\/p>\n\n\n\n

Mimo ideologicznej r\u00f3wno\u015bci \u201epan\u00f3w-braci\u201d stan szlachecki by\u0142 bardzo zr\u00f3\u017cnicowany. Na jego szczycie znajdowa\u0142y si\u0119 wielkie rody mo\u017cnow\u0142adcze (p\u00f3\u017aniejsza magnateria), kt\u00f3re w swych r\u0119kach kumulowa\u0142y w\u0142adz\u0119 opart\u0105 o wielkie maj\u0105tki ziemskie i p\u0142yn\u0105ce z ich dochody oraz piastowane najwy\u017csze urz\u0119dy w pa\u0144stwie. To one pozwala\u0142y im powoli oplata\u0107 reszt\u0119 szlachty sieci\u0105 klienckich zale\u017cno\u015bci. Ni\u017cej znajdowa\u0142a si\u0119 szeroka warstwa szlachty \u015bredniej, kt\u00f3ra mog\u0142a poszczyci\u0107 si\u0119 dzier\u017ceniem kilku wsi. To jej przedstawiciele, cz\u0119sto dobrze wykszta\u0142ceni, posiadaj\u0105cy do\u015bwiadczenie polityczne zdobywane na sejmikach i sejmach, zaczn\u0105 walk\u0119 z mo\u017cnow\u0142adztwem o w\u0142adz\u0119, kt\u00f3r\u0105 w podr\u0119cznikach nazywa si\u0119 ruchem egzekucyjnym. Reszta braci szlacheckiej to szlachta biedna, cz\u0119sto musz\u0105ca zadowoli\u0107 si\u0119 dochodem z jednej wsi, a czasami jedna wie\u015b musia\u0142a nakarmi\u0107 kilka rodzin szlacheckich.<\/p>\n\n\n\n

Powoli Jagiellonowie musieli zaakceptowa\u0107 fakt dzielenia si\u0119 w\u0142adz\u0105 nad pa\u0144stwem z sejmem, czyli szlacht\u0105. \u00d3wczesny sejm sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z trzech cz\u0119\u015bci: izby poselskiej i senatu oraz kr\u00f3la. Pos\u0142\u00f3w wybierano podczas sejmik\u00f3w ziemskich udzielaj\u0105cych pos\u0142om instrukcji. Sejm obradowa\u0142 w r\u00f3\u017cnych miejscach \u2013 najcz\u0119\u015bciej jednak w Piotrkowie. Izby sejmowe obradowa\u0142y osobno, lecz pod koniec sejmu schodzi\u0142y si\u0119 celem podj\u0119cia ostatecznych uchwa\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Wa\u017cne przeobra\u017cenia ustrojowe przynios\u0142a uchwalona Lublinie w 1569 r. unia polsko-litewska. Przewidywa\u0142a, \u017ce oba kraje, po\u0142\u0105czone teraz uni\u0105 realn\u0105, a nie jak dot\u0105d personaln\u0105, mia\u0142y mie\u0107 wsp\u00f3lnego w\u0142adc\u0119, wsp\u00f3lna walut\u0119 i prowadzi\u0107 wsp\u00f3ln\u0105 polityk\u0119 zagraniczn\u0105. Wsp\u00f3lny te\u017c mia\u0142 by\u0107 sejm, gdzie obok siebie usi\u0105d\u0105 pos\u0142owie koronni i litewscy.<\/p>\n\n\n\n

Za panowania Zygmunta Augusta sejm obradowa\u0142 siedemna\u015bcie razy, z czego osiem razy parlament zbiera\u0142 si\u0119 w Piotrkowie. Najbardziej dramatyczne obrady mia\u0142y miejsce podczas sejmu, kt\u00f3ry obradowa\u0142 w ko\u0144cu 1548 r. Przedmiotem obrad by\u0142 sp\u00f3r kr\u00f3la ze szlacht\u0105 o jego ma\u0142\u017ce\u0144stwo z Barbar\u0105 Radziwi\u0142\u0142\u00f3wn\u0105. Nie mniej burzliwe by\u0142y obrady sejm\u00f3w egzekucyjnych.<\/p>\n\n\n\n

Kres sejmowemu okresowi Piotrkowa po\u0142o\u017cy\u0142y ustalenia wspomnianej unii lubelskiej. W\u015br\u00f3d jej zapis\u00f3w znalaz\u0142o si\u0119 ustalenie, \u017ce wsp\u00f3lne polsko-litewskie sejmy, b\u0119d\u0105 si\u0119 zbiera\u0107 w Warszawie. Ostatni sejm w Piotrkowie odprawiono zatem w 1567 r.<\/p>\n\n\n\n

Z\u0142oty wiek IV: Miasta i mieszczanie<\/strong>
W przeciwie\u0144stwie do zachodu naszego kontynentu, miasta i zamieszkuj\u0105ce je mieszcza\u0144stwo nie odgrywa\u0142o wi\u0119kszej roli politycznej. Przez jaki\u015b czas pos\u0142owie najwi\u0119kszych o\u015brodk\u00f3w mieli prawo biernego uczestniczenia w obradach sejmu. Z czasem i ten przywilej utracili. Przyczyn\u0105 tego stanu rzeczy by\u0142a s\u0142aba kondycja gospodarcza miast. By\u0142y to o\u015brodki nieliczne, a przy tym (jak na relacje europejskie) stosunkowo niewielkie. Nawet sto\u0142eczny Krak\u00f3w, mimo rozwoju w szesnastym stuleciu, w Europie zaliczany by\u0142 do miast raczej \u015bredniej wielko\u015bci. Jednocze\u015bnie szlachta dysponowa\u0142a narz\u0119dziami prawnymi, kt\u00f3re pozwala\u0142y im ingerowa\u0107 w \u017cycie gospodarcze miast np. poprzez okre\u015blanie cen urz\u0119dowych na podstawowe produkty. W ten spos\u00f3b mieszcza\u0144stwo, kt\u00f3re by\u0142o najwa\u017cniejszym motorem przemian w Europie w kolejnych stuleciach, w Rzeczypospolitej nigdy tej roli nie odegra\u0142o.<\/p>\n\n\n\n

Dramatem dla bada\u0144 nad przesz\u0142o\u015bci\u0105 Piotrkowa w okresie staropolskim jest ca\u0142kowite zniszczenie ksi\u0105g miejskich z okresu przedrozbiorowego podczas II wojny \u015bwiatowej. Stracili\u015bmy w ten spos\u00f3b bezcenne \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy o mie\u015bcie i jego mieszka\u0144cach. Szcz\u0119\u015bliwie ocala\u0142a cze\u015b\u0107 dyplom\u00f3w kr\u00f3lewskich, czyli dokument\u00f3w, kt\u00f3rymi miasto i jego mieszka\u0144cy otrzymywali od kolejnych w\u0142adc\u00f3w r\u00f3\u017cnego rodzaju przywileje.<\/p>\n\n\n\n

Jagiellonowie byli dla swojego rezydencjonalnego miasta szczeg\u00f3lnie hojni. Nie inaczej by\u0142o w przypadku Zygmunta Augusta. W styczniu 1550 r. kr\u00f3l zwolni\u0142 piotrkowskich kupc\u00f3w od op\u0142aty wszelkich ce\u0142 wewn\u0119trznych opr\u00f3cz pogranicznych. W tym samym roku, w lipcu, mieszczanie piotrkowscy zostali zwolnieni od wnoszenia wszelkich podatk\u00f3w na rzecz monarchii na okres kilku lat. W tym\u017ce 1550 r., 22 pa\u017adziernika, kr\u00f3l potwierdzi\u0142 miastu jego najcenniejszy dokument \u2013 potwierdzeniu praw miejskich wydane przez kr\u00f3la W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142\u0119. Ostatni z Jagiellon\u00f3w wyda\u0142 szereg przywilej\u00f3w dla Piotrkowa i piotrkowskich cech\u00f3w rzemie\u015blniczych. W 1569 r. kr\u00f3l uregulowa\u0142 przywilejem kwesti\u0119 wyboru w\u0142adz miejskich Piotrkowa: burmistrza i rajc\u00f3w miejskich.<\/p>\n\n\n\n

Z\u0142oty wiek V: Narody i wyznania<\/strong><\/a>
Pa\u0144stwo Jagiellon\u00f3w z nieomal milionem km2 <\/sup>by\u0142o najwi\u0119kszym pa\u0144stwem Europy. Zamieszkiwa\u0142o je jednak zaledwie ok. 10 mln. mieszka\u0144c\u00f3w, wi\u0119c pod wzgl\u0119dem zaludnienia znajdowa\u0142o si\u0119 na jednym z ostatnich miejsc w Europie.<\/p>\n\n\n\n

Poddanymi potomk\u00f3w Jagie\u0142\u0142y pod wzgl\u0119dem religii byli katolicy, prawos\u0142awni, muzu\u0142manie i \u017cydzi. Z czasem do\u0142\u0105czyli do nich cz\u0142onkowie ko\u015bcio\u0142\u00f3w reformowanych (luteranie i kalwini\u015bci). Co prawda religi\u0105 \u201epa\u0144stwow\u0105\u201d by\u0142 katolicyzm, jednak z czasem inne wyznania uzyska\u0142y w Rzeczypospolitej status \u201etolerowanych\u201d. Obok Polak\u00f3w (kt\u00f3rzy stanowili statystycznie niewielk\u0105, ale jednak, wi\u0119kszo\u015b\u0107 w pa\u0144stwie polsko-litewskim) \u017cyli tu Litwini i Rusini, tak\u017ce Ormianie, Karaimi, Czesi, Niemcy. W spokojnej i tolerancyjnej Rzeczpospolitej schronienia szukali wygnani przez wojny religijne w swoich ojczyznach Francuzi oraz Szkoci i Anglicy.<\/p>\n\n\n\n

Wa\u017cn\u0105 rol\u0119, z punktu widzenia dziej\u00f3w Polski z\u0142otego wieku, zar\u00f3wno kulturalnych, jak i gospodarczych, odegrali przybysze z Italii. Docierali oni tak daleko na p\u00f3\u0142noc ju\u017c u zarania nowej epoki przynosz\u0105c ze sob\u0105 nowe idee humanizmu i renesansu (jak wybitny dyplomata, doradca polskich kr\u00f3l\u00f3w, a przy tym utalentowany poeta Kallimach). Momentem prze\u0142omowym by\u0142o przybycie w 1518 r. do Krakowa w\u0142oskiego dworu s\u0142ynnej kr\u00f3lowej Bony, drugiej \u017cony kr\u00f3la Zygmunta I. Zapocz\u0105tkowa\u0142 on szeroki nap\u0142yw do Polski przybyszy zza Alp. Emigruj\u0105c z przeludnionej, rozdartej wojnami i konfliktami spo\u0142ecznymi i religijnymi Italii szukali tu przede wszystkim spokojnego miejsca do \u017cycia. Nie byli to tylko wielcy architekci czy budowniczowie, szukaj\u0105cy zamo\u017cnych mecenas\u00f3w. Nie brakowa\u0142o w\u015br\u00f3d nich r\u00f3wnie\u017c zdolnych kupc\u00f3w b\u0105d\u017a rzutkich bankier\u00f3w. Wspomnijmy w tym miejscu jedynie rodzin\u0119 Montelupich, kt\u00f3ra przez stulecie zarz\u0105dza\u0142a niezwykle wa\u017cn\u0105 dla interes\u00f3w Korony poczt\u0105 \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 Krak\u00f3w z Wenecj\u0105. Nie mo\u017cna zapomnie\u0107 te\u017c o rzeszy anonimowych W\u0142och\u00f3w, kt\u00f3rych imiona zatar\u0142 bezpowrotnie ju\u017c czas. Pchn\u0119li oni na nowe tory m.in. polsk\u0105 farmacj\u0119. Przybysze z Italii trafili do Piotrkowa. Jednym z pierwszych by\u0142 aptekarz kr\u00f3lewski, kt\u00f3ry otworzy\u0142 w mie\u015bcie aptek\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Rzeczpospolit\u0105 mo\u017cna traktowa\u0107 jako stref\u0119 wsp\u00f3lnoty kulturalnej, w kt\u00f3rej nast\u0119powa\u0142a wymiana nurt\u00f3w i idei intelektualnych oraz artystycznych. W tej wsp\u00f3lnocie mie\u015bci si\u0119 zar\u00f3wno Miko\u0142aj Kopernik, o kt\u00f3rego narodowo\u015b\u0107 spiera\u0142y si\u0119 pokolenia uczonych, jak i Jan Kochanowski, kt\u00f3ry podr\u00f3\u017cowa\u0142 po ca\u0142ej Rzeczypospolitej, sp\u0119dzaj\u0105c du\u017co czasu na Litwie, gdzie pisa\u0142 i dedykowa\u0142 wiersze panom litewskim. Podobnie \u017cyj\u0105cy na prze\u0142omie XVI i XVII wieku nowogr\u00f3dzki szlachcic Teodor Jew\u0142aszewski, uwa\u017cany za autora pierwszej \u015bwieckiej wypowiedzi literackiej w j\u0119zyku bia\u0142oruskim. Swe \u201ePami\u0119tniki\u201d napisa\u0142 cyrylic\u0105, w j\u0119zyku starobia\u0142oruskim, cz\u0119sto odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do sk\u0142adni j\u0119zyka polskiego. Co wi\u0119cej, gdy mia\u0142 k\u0142opoty z utworzeniem odpowiedniej ko\u0144c\u00f3wki w danym przypadku gramatycznym, odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do j\u0119zyka polskiego, zapisuj\u0105c ko\u0144c\u00f3wk\u0119 alfabetem \u0142aci\u0144skim.<\/p>\n\n\n\n

Z\u0142oty wiek VI: Rzeczpospolita wielu j\u0119zyk\u00f3w<\/strong>
Ogromn\u0105 rol\u0119 w tym, co nazywamy polskim z\u0142otym wiekiem, odegra\u0142a rewolucja j\u0119zykowa, czyli wej\u015bcie j\u0119zyka polskiego w sfer\u0119 \u017cycia publicznego. Polszczyzna d\u0142ugo by\u0142a j\u0119zykiem prywatnym. Rozmawia\u0142o si\u0119 w tym j\u0119zyku w domu, z s\u0105siadami. J\u0119zykiem oficjalnym pozosta\u0142a  \u0142acina \u2013 \u201eangielski\u201d Europy od ustanowienia Imperium Rzymskiego po XVII wiek. W \u0142acinie sporz\u0105dza\u0142o si\u0119 wszystkie dokumenty, po \u0142acinie rozmawia\u0142o si\u0119 z obcokrajowcami, po \u0142acinie zwraca\u0142o si\u0119 do Boga w czasie nabo\u017ce\u0144stw w ko\u015bciele. By\u0142a wszechobecna. Jak zauwa\u017cy\u0142 jeden z badaczy: j\u0119zyk jest \u015brodkiem spo\u0142ecznego obcowania, a w tej swojej funkcji jest koniecznym warunkiem dostatecznego i skutecznego porozumiewania si\u0119 cz\u0142onk\u00f3w grupy celem wsp\u00f3lnej dzia\u0142alno\u015bci.<\/em> W II po\u0142owie XV w. Jan Ostror\u00f3g, w swym \u201eMemoriale\u201d podkre\u015bli\u0142, jak wa\u017cne jest upowszechnienie j\u0119zyka ojczystego w sferze publicznej w Rzeczypospolitej. Dotychczas polszczyzna by\u0142a j\u0119zykiem grup wykluczonych, czyli ch\u0142opstwa, biedoty miejskiej oraz kobiet. Przyby\u0142y z Niemiec drukarz Wietor w ,,Ksi\u0119gach, kt\u00f3re zow\u0105 j\u0119zyk z \u0142aci\u0144skiego na polski wy\u0142o\u017cony\u201d pisze: B\u0119d\u0105c nie urodzonym Polakiem, nie mog\u0119 si\u0119 temu wydziwi\u0107, gdy\u017c wszelki inny nar\u00f3d j\u0119zyk sw\u00f3j przyrodzony mi\u0142uje, szerzy, krasi i poleruje, a sam polski nar\u00f3d j\u0119zykiem swym gardzi<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

\u0141acina dawa\u0142a dost\u0119p do \u015bwiata w\u0142adzy, nauki i sztuki. Jednak dopiero odrodzenie jest epok\u0105, w kt\u00f3rej gruntownie zmienia si\u0119 stosunek Polak\u00f3w do mowy ojczystej. Prze\u0142om przynios\u0142o szesnaste stulecie. Zainteresowanie j\u0119zykiem wi\u0105\u017ce si\u0119 niew\u0105tpliwie z wzrostem poczucia samooceny Polak\u00f3w jako narodu. Pojawiaj\u0105 si\u0119 pierwsze drukowane polskie ksi\u0105\u017cki.<\/p>\n\n\n\n

Wielk\u0105 rol\u0119 w budowaniu pozycji polszczyzny w Polsce odegra\u0142 Miko\u0142aj Rej. Nie tylko pisa\u0142 swe utwory po polsku, ale te\u017c gor\u0105co promowa\u0142 j\u0119zyk ojczysty w sferze publicznej. Ojciec j\u0119zyka polskiego przemawia\u0142 podczas sejmu w Piotrkowie w j\u0119zyku ojczystym. Dzi\u0119ki temu, powoli polszczyzna staje si\u0119 j\u0119zykiem politycznej debaty na sejmikach i sejmach. Powstaj\u0105 pierwsze normatywy napisane po polsku, a nie jak dotychczas po \u0142acinie.<\/p>\n\n\n\n

Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w kszta\u0142towaniu polszczyzny odgrywa\u0142y kolejne przek\u0142ady Biblii. Wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 one z rozpowszechnieniem w Rzeczpospolitej idei reformy Ko\u015bcio\u0142a. Zak\u0142ada\u0142a ona m.in. udost\u0119pnienie wiernym Pisma \u015awi\u0119tego w j\u0119zyku ojczystym podobnie jak katechizm\u00f3w, \u015bpiewnik\u00f3w (kancjona\u0142\u00f3w). Tak wi\u0119c w 1556 r. Miko\u0142aj Szarfenberg wydaje ,,Nowy Testament polskim j\u0119zykiem wy\u0142o\u017conym\u201d, a w 1563 r. ukazuje si\u0119 Biblia brzeska. Przeciwnikiem przek\u0142ad\u00f3w jest oczywi\u015bcie ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, kt\u00f3ry widzi w nich narz\u0119dzie do rozpowszechniana si\u0119 ognia herezji. Jeden z pierwszych kontrreformator\u00f3w polskich, kardyna\u0142 Stanis\u0142aw Hozjusz, pisa\u0142, \u017ce proste posp\u00f3lstwo, a nie uczone z jak\u0105\u015b niezno\u015bn\u0105 pych\u0105, ani r\u0119ku, ani n\u00f3g nie umywszy, niewstydnie ku czytaniu Pisma \u015awi\u0119tego przyst\u0119puje<\/em>. W z\u0142otym wieku krystalizuje si\u0119 j\u0119zyk, w kt\u00f3rym m\u00f3wimy, piszemy, czytamy i \u015bnimy. To bezcenne dziedzictwo z\u0142otego wieku jest nadal obecne w nas i wok\u00f3\u0142 nas.<\/p>\n\n\n\n

Rafa\u0142 Jaworski<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Z\u0142oty wiek I: \u201eZ\u0142oty\u201d \u2013 to znaczy jaki?Patrz\u0105c na dzieje ojczyste, cz\u0119sto postrzegane jako ci\u0105g katastrof, niesprawiedliwo\u015bci dziejowych i wojen, trudno uwierzy\u0107, \u017ce by\u0142 czas, kt\u00f3ry mo\u017cemy nazwa\u0107 wiekiem z\u0142otym, czyli okresem powszechnego spokoju, pokoju, bezpiecze\u0144stwa i dobrobytu \u2013 Polski mlekiem i miodem p\u0142yn\u0105cej. By\u0142 to r\u00f3wnie\u017c najlepszy okres w dziejach miasta Piotrkowa. O szesnastym ….  Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"class_list":["post-415","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/marcepany.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/415","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/marcepany.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/marcepany.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marcepany.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marcepany.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=415"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/marcepany.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/415\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":424,"href":"https:\/\/marcepany.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/415\/revisions\/424"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/marcepany.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=415"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}